W bytomskich Szombierzakach stoi jeden z najbardziej imponujących zabytków przemysłowych Górnego Śląska – Elektrociepłownia Szombierki. To nie jest zwykła rudera po starej fabryce. To ponad 17 hektarów ceglanych budynków z lat 20. XX wieku, które przez dziesięciolecia napędzały region, a dziś przechodzą metamorfozę w nowoczesną przestrzeń kulturalną. Kompleks zasługuje na uwagę nie tylko miłośników industrialnej architektury – jego skala i historia robią wrażenie na każdym.
Zabudowania elektrociepłowni nazywane są „katedrą industrialu”. To określenie nie jest na wyrost. Kiedy stoi się przed głównym budynkiem, trudno nie poczuć respektu wobec monumentalnej ceglastej bryły z charakterystyczną wieżą zegarową.
- imponująca architektura z lat 20. XX wieku
- unikalna historia przemysłu śląskiego
- przestrzeń kulturalna w industrialnym stylu
- zachwycające detale architektoniczne
- możliwość zwiedzania z przewodnikiem
Historia fabryki, która miała produkować proch
Budowę rozpoczęto w 1917 roku, tuż przed końcem pierwszej wojny światowej. Inwestorem była niemiecka spółka Schaffgotsch Bergwerksgesellschaft GmbH, należąca do spadkobierców fortuny Karola Goduli – jednego z najbogatszych ludzi XIX-wiecznego Śląska. Pierwotny plan zakładał powstanie fabryki materiałów wybuchowych, ale w trakcie realizacji projektu zmieniły się potrzeby regionu.
Górny Śląsk rozwijał się błyskawicznie. Kopalnie w Szombierzakach i na Bobrku wydobywały tony węgla, w tym duże ilości węgla odpadowego, który trzeba było jakoś zagospodarować. Dlatego postawione już budynki zaadaptowano do funkcji elektrowni. Zakład oficjalnie uruchomiono 29 listopada 1920 roku.
Za projekt odpowiadali kuzyni Georg i Emil Zillmannowie – architekci, którzy mieli już na koncie słynne śląskie osiedla robotnicze Nikiszowiec i Giszowiec oraz kopalnię Giesche (dzisiejsza Wieczorek). Ich styl był rozpoznawalny: monumentalne ceglane bryły łączące funkcjonalność przemysłową z dbałością o detale architektoniczne.
Czterostronny zegar marki Siemens und Halske zainstalowany na wieży elektrowni w 1925 roku był sprzężony z 54 zegarami rozmieszczonymi w całym zakładzie. Synchronizował pracę setek ludzi w ogromnym kompleksie.
Potęga przemysłowa przedwojennego Śląska
W skład zespołu fabrycznego wchodzą: budynek administracyjny, maszynownia, pompownia, kotłownia, rozdzielnia główna, wieża wodna zwana Zegarową, wieża węglowa oraz trzy masywne kominy fabryczne. Wszystko zgrupowane wokół wewnętrznego dziedzińca. Budynki wzniesiono z cegły zwykłej, klinkierowej i glazurowanej, przykryto dachami mansardowymi z lukarnami.
Szombierki szybko stały się jedną z największych elektrowni na Śląsku. W latach 1939-1944 osiągnęły maksymalną moc 100 MW. Pracowało tu ponad 900 osób. W tamtych czasach można było mówić o jednej z największych elektrowni w Europie.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej do Bytomia w 1945 roku elektrownia była jednym z pierwszych zakładów, które wznowiły działalność. To zasługa pracowników – większość kierownictwa ewakuowała się, ale załoga doprowadzała do rozruchu urządzeń. Niedługo potem sowieccy żołnierze zdemontowali część wyposażenia i wywieźli w głąb Rosji: trzy kotły, jeden turbozespół i dwa transformatory. 15 maja 1945 roku zakład przekazano polskim władzom.
Od elektrowni do zabytku techniki
Przez kolejne dekady Szombierki pracowały bez przerwy. W latach 50. osiągnęły moc 108 MW – były wtedy jedną z największych elektrowni w kraju. W latach 70. przekształcono je z zawodowej elektrowni kondensacyjnej w elektrociepłownię, która oprócz prądu dostarczała ciepło dla okolicznych dzielnic.
W latach 90. zakład połączono rurociągami z Elektrociepłownią Miechowice, tworząc Zespół Elektrociepłowni Bytom. Po 1998 roku Szombierki wycofywano stopniowo z produkcji – wytwarzały ciepło głównie podczas remontów w Miechowicach lub w sytuacjach awaryjnych. Ostatecznie zakład zakończył działalność w 2011 roku.
W 2013 roku kompleks wpisano do rejestru zabytków województwa śląskiego. Znalazł się również na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Ale przez kolejne lata popadał w ruinę – zaniedbany, bez właściciela zainteresowanego renowacją.
W 2020 roku międzynarodowa organizacja Europa Nostra uznała bytomską elektrociepłownię za jeden z siedmiu najbardziej zagrożonych obiektów europejskiego dziedzictwa kultury.
Nowe życie industrialnej katedry
W 2022 roku elektrociepłownię kupiła Grupa Arche – firma specjalizująca się w rewitalizacji obiektów poprzemysłowych. Ma na koncie udane projekty w Żninie i Gdańsku. Plany wobec Szombierek są ambitne: hotel, uczelnia, przestrzeń targowa i kulturalna. To największy pod względem kubatury zabytkowy obiekt techniczny w Polsce, więc możliwości są ogromne.
Rewitalizacja dopiero trwa, dlatego zwiedzanie wymaga wcześniejszego kontaktu. Obiekt nie funkcjonuje jeszcze jako standardowa atrakcja turystyczna z regularnymi godzinami otwarcia i biletami. Można umówić się na wizytę kontaktując się przez stronę www.ecgenerator.pl – tam znajdują się aktualne informacje o możliwościach zwiedzania.
Dla kogo to miejsce
Szombierki to przede wszystkim gratka dla miłośników architektury przemysłowej i historii techniki. Skala zabudowań robi wrażenie – to nie jest kameralna zabytkowa fabryczka, tylko potężny kompleks przemysłowy rozciągający się na prawie 18 hektarach. Monumentalne ceglane bryły, zachowane maszyny, industrialne detale – wszystko to tworzy wyjątkową atmosferę.
Warto tu zajrzeć również osobom zainteresowanym rewitalizacją przestrzeni miejskich. To żywy przykład przekształcania poprzemysłowego dziedzictwa w nowoczesną tkankę miasta. W przyszłości, gdy prace rewitalizacyjne dobiegną końca, miejsce powinno przyciągać znacznie szerszą publiczność – od turystów szukających nietypowych atrakcji po mieszkańców korzystających z przestrzeni kulturalnej.
Z dziećmi można tu przyjechać raczej dla samego widoku z zewnątrz i spaceru wokół zabudowań – na razie to nie jest miejsce z przygotowaną edukacyjną trasą zwiedzania czy interaktywnymi ekspozycjami.
Praktyczne informacje
Elektrociepłownia Szombierki znajduje się przy ulicy Kosynierów 30 w Bytomiu, w dzielnicy Szombierki. Dojazd samochodem jest prosty – obiekt leży niedaleko autostrady A1. Można też dojechać komunikacją miejską – w pobliżu przebiega ulica Wrocławska z połączeniami tramwajowymi.
Zwiedzanie obecnie możliwe jest po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym lub mailowym. Szczegóły kontaktu dostępne są na stronie www.ecgenerator.pl. Ze względu na trwającą rewitalizację nie ma ustalonych godzin otwarcia ani cennika biletów. Warto śledzić informacje o postępach prac – w miarę rozwoju projektu dostępność dla zwiedzających będzie się zmieniać.
Na wizytę warto zarezerwować około godziny, jeśli chce się obejść kompleks z zewnątrz i zrobić zdjęcia. Jeśli uda się umówić zwiedzanie wnętrz, należy liczyć na 1,5-2 godziny. Teren jest rozległy, więc wygodne obuwie to podstawa.
W okolicy warto połączyć wizytę z innymi punktami na Szlaku Zabytków Techniki – Bytom ma bogatą historię przemysłową i kilka ciekawych miejsc związanych z górnictwem i hutnictwem. Niedaleko znajduje się też Park Miejski im. Franciszka Kachla, gdzie można odpocząć po zwiedzaniu.