Las Murckowski to rezerwat przyrody w południowej części Katowic, w dzielnicy Murcki, chroniący 141,56 ha kwaśnej buczyny niżowej z okazałymi drzewami liczącymi nawet ponad 200 lat. To fragment dawnej Puszczy Śląskiej, który przetrwał w centrum aglomeracji przemysłowej i dziś stanowi zieloną enklawę dostępną dla każdego – wstęp jest bezpłatny, a po wyznaczonych szlakach można poruszać się pieszo i rowerem. Miejsce idealne na spacer w cieniu starych buków, oddalone zaledwie kilka kilometrów od centrum miasta.
- wiekowe buki ponad 200-letnie
- bezpłatny wstęp dla wszystkich
- malownicze szlaki piesze i rowerowe
- rzadkie zbiorowiska leśne
- historia ochrony przyrody
Czym właściwie jest Las Murckowski
Warto od razu wyjaśnić pewne zamieszanie z nazwami, bo w obiegu funkcjonują dwa pojęcia. Lasy Murckowskie to ogromny kompleks leśny rozciągający się na około 90 km² przez Katowice, Tychy i Mysłowice – historycznie należały do dóbr pszczyńskich i nazywano je Lasami Górnopszczyńskimi. Rezerwat przyrody Las Murckowski to natomiast konkretny, chroniony obszar o powierzchni niespełna 142 hektarów, stanowiący niewielką część tego większego kompleksu.
Rezerwat składa się z trzech enklaw rozdzielonych ulicą Bielską, czyli drogą krajową nr 86 prowadzącą w kierunku Bielska-Białej. Najstarszy, zachodni fragment ma nieco ponad 7 hektarów i znajduje się między terenem dawnej kopalni Murcki a wspomnianą drogą. Część wschodnia rozciąga się na zboczach Wzgórza Wandy i zajmuje prawie 120 hektarów. Trzeci, najmniejszy płat ma niecałe 15 hektarów i został włączony do rezerwatu dopiero w grudniu 2022 roku.
Historia ochrony – od małej enklawy do dużego rezerwatu
Rezerwat powstał 18 grudnia 1953 roku, ale wtedy chroniono zaledwie 7 hektarów – niewielką enklawę starych buków, nie cały las. Ministerstwo Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego uznało, że warto zachować ten fragment lasu mieszanego o cechach naturalnych, zwłaszcza że leży w bezpośrednim sąsiedztwie aglomeracji przemysłowej. W 1989 roku obszar powiększono do ponad 100 hektarów, włączając najcenniejsze fragmenty dorodnych drzewostanów bukowych w wieku przekraczającym 100 lat.
Kolejna zmiana nastąpiła stosunkowo niedawno. W lutym i marcu 2021 roku rozgorzała publiczna batalia o ratowanie starych buków w Lasach Murckowskich – Nadleśnictwo Katowice planowało wycinkę, co wywołało sprzeciw mieszkańców i interwencję prezydenta miasta Marcina Krupy. Ostatecznie w lipcu 2021 roku nadleśniczy Stanisław Jeziorański wystąpił z wnioskiem o powiększenie rezerwatu. Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Katowicach przychylił się do tego i na początku grudnia 2022 roku rezerwat rozrósł się o kolejne 40 hektarów. Wokół wyznaczono też otulinę o powierzchni ponad 256 hektarów.
Niektóre buki rosnące w rezerwacie mają ponad 220 lat – pamiętają czasy, gdy Śląsk był jeszcze pod panowaniem pruskim, a Katowice były małym miasteczkiem górniczym.
Co rośnie w Lesie Murckowskim
Największym walorem przyrodniczym rezerwatu jest kwaśna buczyna niżowa – zbiorowisko leśne, które na Wyżynie Śląskiej należy do rzadkości. Drzewostan tworzą przede wszystkim okazałe buki, ale rosną tu też dęby bezszypułkowe i szypułkowe, brzozy oraz sosny. W miejscach, gdzie przez ulistnione sklepienie lasu przebija się światło, pojawia się podszycie z kruszyny, dzikiego bzu czarnego i bzu koralowego.
Runo leśne to przede wszystkim śmiałek pogięty, narecznica krótkoostna (paproć), borówka czarna i konwalijka dwulistna. W niektórych miejscach rośnie też bluszcz pospolity, który oplata pnie starych drzew. Buczyna różnicuje się na cztery warianty w zależności od składu roślinności runa i warunków świetlnych.
Spacerując po rezerwacie można zobaczyć drzewa, których wiek przekracza 150 lat – ponad 200 najstarszych buków objęto szczególną ochroną dzięki wspólnym działaniom miasta i Nadleśnictwa Katowice. To właśnie te stare okazy nadają temu miejscu wyjątkowy klimat – inne niż w typowym lesie gospodarczym, gdzie drzewostany są młodsze i bardziej jednolite.
Jak spędzić czas w Lesie Murckowskim
Rezerwat to przede wszystkim miejsce na spokojny spacer wśród starych drzew. Po terenie prowadzą wyznaczone szlaki piesze i rowerowe – w granicach rezerwatu można poruszać się wyłącznie po nich, żeby nie niszczyć cennych siedlisk. Las Murckowski leży na Płaskowyżu Murckowskim, czyli obszarze zdominowanym przez wzniesienia porozcinane dolinami potoków, więc trasa nie jest całkowicie płaska – są lekkie podjazdy i zjazdy, co dodaje spacerowi uroku.
Przez las przebiegają regionalne trasy rowerowe, dość dobrze oznakowane. Rowerzyści znajdą tu głównie drogi leśne (fire roads) z niewielkimi fragmentami singltraków. Nie jest to teren typowo sportowy – raczej miejsce na relaksującą przejażdżkę lub zwiedzanie, bo w lesie znajduje się kilka punktów związanych z przemysłową historią regionu.
W sąsiedztwie rezerwatu, w dolinie potoku Przyrwa, znajduje się ośrodek wypoczynkowy Wesoła Fala ze zbiornikiem wodnym. To miejsce często łączy się z wizytą w Lesie Murckowskim – można połączyć spacer po lesie z odpoczynkiem nad wodą.
Dla kogo jest Las Murckowski
To miejsce dla każdego, kto szuka kontaktu z naturą bez konieczności dalekiego wyjazdu. Rodziny z dziećmi znajdą tu spokojne ścieżki do spacerów – nie ma tu infrastruktury typu place zabaw, ale dzieci lubią biegać między drzewami i obserwować las. Miłośnicy biegania docenią leśne trasy z naturalną, miękką nawierzchnią. Rowerzyści znajdą kilkanaście kilometrów dróg leśnych i ścieżek.
Dla osób zainteresowanych przyrodą rezerwat to szansa zobaczenia fragmentu naturalnego lasu bukowego – zbiorowiska, które kiedyś dominowało na Wyżynie Śląskiej, a dziś jest rzadkością. Fotografowie przyrody mają tu dobre warunki zwłaszcza wiosną, gdy buczyna się zieleni, i jesienią, gdy liście zmieniają barwy.
Las Murckowski to jeden z niewielu miejsc w Polsce, gdzie można zobaczyć naturalną buczynę niżową w środku wielkiej aglomeracji przemysłowej – odległość od centrum Katowic to zaledwie kilka kilometrów.
Lokalizacja i jak dojechać
Rezerwat znajduje się w południowej części Katowic, w dzielnicy Murcki, na terenie południowo-wschodniej części Wyżyny Katowickiej. Najłatwiej dojechać tu samochodem – należy kierować się w stronę Murcek, a następnie szukać dojazdu od strony ulicy Bielskiej (DK86) lub od strony samych Murcek. Parking można znaleźć przy ośrodku Wesoła Fala lub w pobliżu wejść do lasu.
Komunikacją miejską można dotrzeć autobusami jadącymi w kierunku Murcek – warto sprawdzić aktualne rozkłady na stronie ZTM Katowice. Z przystanku trzeba jeszcze przejść kawałek do lasu, ale odległości nie są duże.
Rowerem można dojechać szlakami rowerowymi prowadzącymi przez Lasy Murckowskie – są oznakowane i łączą się z miejską siecią ścieżek rowerowych.
Informacje praktyczne
Wstęp do rezerwatu jest bezpłatny – można tu przychodzić o każdej porze roku i o każdej porze dnia. Las jest dostępny cały czas, nie ma godzin otwarcia ani zamknięcia. Warto jednak pamiętać, że po zmroku w lesie może być ciemno i trudno znaleźć drogę, więc lepiej planować wizytę w ciągu dnia.
Na spacer warto zarezerwować od godziny do dwóch, w zależności od tego, jak długą trasę się wybierze. Można też spędzić tu pół dnia, łącząc wędrówkę po rezerwacie z wizytą w szerszym kompleksie Lasów Murckowskich lub nad Wesołą Falą.
Ważne zasady: w granicach rezerwatu można poruszać się wyłącznie po wyznaczonych szlakach – pieszo i rowerem. Nie wolno zjeżdżać ze ścieżek, rozpalać ognisk, zostawiać śmieci. To rezerwat przyrody, więc obowiązują tu restrykcyjne zasady ochrony. Część obszaru to strefa ścisłej ochrony, gdzie dostęp jest całkowicie zabroniony.
Kontakt do Nadleśnictwa Katowice, które zarządza rezerwatem: ul. Kijowska 37b, 40-754 Katowice, tel. 32 25 25 141, e-mail: [email protected]. Na stronie nadleśnictwa można znaleźć więcej informacji o rezerwacie, mapki szlaków i aktualności dotyczące zmian w terenie.
Rezerwat ma swoją otulinę o powierzchni ponad 256 hektarów, która stanowi dodatkową strefę ochronną i łagodzi wpływ otoczenia na cenne siedliska w centrum rezerwatu.
Las Murckowski to dowód na to, że nawet w sercu uprzemysłowionego regionu można zachować fragment naturalnej przyrody. Dla mieszkańców aglomeracji katowickiej to cenna przestrzeń do wypoczynku i kontaktu z naturą, dostępna na wyciągnięcie ręki. Dla przyjezdnych – ciekawy punkt na mapie, pokazujący inną twarz Śląska niż kopalnie i huty.